Lựa chọn giám sát những vấn đề người dân quan tâm
Phát biểu chỉ đạo tại Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026-2031, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, công tác giám sát, phản biện xã hội, đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân có bước chuyển biến.
Các phong trào thi đua, cuộc vận động như xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư, phong trào "Vì người nghèo - Không để ai bị bỏ lại phía sau", vận động xóa nhà tạm, nhà dột nát, cứu trợ thiên tai, chăm lo người yếu thế... đã thể hiện sinh động truyền thống nhân ái, nghĩa tình, đoàn kết của dân tộc ta.
Việc phối hợp cùng Chính phủ, các cấp, các ngành hoàn thành xóa hơn 334.000 căn nhà tạm, nhà dột nát trên phạm vi cả nước là dấu ấn rất có ý nghĩa; vận động hỗ trợ đồng bào bị thiệt hại do thiên tai, bão lũ với số tiền trên 4.200 tỷ đồng; vận động quyên góp giúp đỡ Nhân dân Cuba anh em với số tiền hơn 315 tỷ đồng...
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
Song Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đã chỉ ra công tác giám sát, phản biện xã hội có nơi còn lúng túng, chất lượng chưa cao; việc theo dõi, đôn đốc giải quyết kiến nghị sau giám sát, phản biện có lúc chưa quyết liệt.
Việc nắm tình hình Nhân dân, nhất là trên không gian mạng, trong các nhóm xã hội mới chưa bắt kịp tình hình. Chuyển đổi số trong công tác Mặt trận chưa đồng đều, còn mang tính hình thức và chưa thực sự hiệu quả.
Những hạn chế đó cần được nhìn thẳng, nói thật, đánh giá đúng và có giải pháp khắc phục căn cơ. Mặt trận không thể mạnh nếu xa dân; không thể đổi mới nếu chỉ là lời văn trong nghị quyết; không thể đại diện cho Nhân dân nếu không nghe được tiếng nói thật của Nhân dân và nói dân không hiểu; không thể giám sát, phản biện có chất lượng nếu thiếu bản lĩnh, thiếu dữ liệu, thiếu chuyên gia và thiếu cơ chế theo đến cùng các kiến nghị chính đáng.
Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026 – 2031 đã thống nhất thông qua 7 Chương trình hành động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Trong đó, chương trình 2 là đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giám sát và phản biện xã hội, thực hiện dân chủ, tích cực tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước và hệ thống chính trị.
Ông Nguyễn Túc - Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa XI.
Để nâng cao và phát huy hơn nữa vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, ông Nguyễn Túc - Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa XI cho biết, Đại hội XI đã đặt ra việc cần lựa chọn những vấn đề mà nhân dân quan tâm, xã hội bức xúc, những chính sách có tác động lớn đến toàn xã hội để tham gia vào phản biện và giám sát.
Ông Túc cho rằng, hệ thống Mặt trận các cấp khi tham gia góp ý, phản biện cần có tư duy mới, phải có tầm nhìn xa.
Cùng với đó, cần nghiên cứu bổ sung các quy định về giám sát và phản biện xã hội, tạo điều kiện để toàn dân tham gia đóng góp ý kiến thông qua Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên. Có như vậy, công tác giám sát và phản biện xã hội mới thực sự đi vào chiều sâu, phản ánh đúng thực tiễn và đáp ứng yêu cầu đặt ra.
Tiếp đó, cần ban hành và triển khai có hiệu quả đề án mới về nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị xã hội trong giai đoạn 2026 – 2031. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh là huy động được trí tuệ, kiến thức, kinh nghiệm của mọi người, nhất là những người cao tuổi, người có kinh nghiệm.
Ông Túc cho rằng, phải xây dựng được đội ngũ chuyên gia, các Hội đồng tư vấn "có tâm, có tầm", giỏi về từng lĩnh vực, khách quan, công tâm ở Trung ương và các tỉnh và có chính sách thỏa đáng với đội ngũ này.
Ông cũng bày tỏ tâm đắc với yêu cầu tại Nghị quyết Đại hội XI là phải tiếp tục nghiên cứu, đề xuất, sửa đổi, bổ sung các quy định về giám sát và phản biện xã hội nhằm phù hợp với chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay.
Giám sát không phải để "bắt lỗi"
Để nâng cao, phát huy vai trò giám sát, phản biện của MTTQ Việt Nam trong thời gian tới, ông Nguyễn Quang Huân - Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, ĐBQH khóa XV cho rằng, trước hết, cần đổi mới tư duy về giám sát và phản biện như đã nêu trong Chương trình hành động được thông qua tại Đại hội MTTQ lần thứ XI vừa qua.
"Giám sát không phải để "bắt lỗi" hay tạo áp lực đối với cơ quan quản lý, mà mục tiêu cuối cùng là giúp chính sách tốt hơn, việc thực thi hiệu quả hơn và hạn chế những rủi ro ngay từ sớm. Phản biện cũng cần được xem là một kênh tham vấn chính sách có giá trị, chứ không chỉ là một thủ tục trong quy trình xây dựng văn bản", ông Huân cho hay.
Tiếp đó, cần nâng cao chất lượng phản biện bằng tri thức và dữ liệu. Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, hoạt động phản biện cần dựa nhiều hơn vào các nghiên cứu độc lập, khảo sát thực tiễn, phân tích định lượng và đánh giá tác động chính sách. Có như vậy, các kiến nghị mới thực sự có sức nặng và tính thuyết phục.
Ông Nguyễn Quang Huân - Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, ĐBQH khóa XV.
Bên cạnh đó, cần mở rộng sự tham gia của đội ngũ chuyên gia, cộng đồng doanh nghiệp và người dân trong hoạt động giám sát, phản biện xã hội. Ông Huân cũng cho rằng, MTTQ Việt Nam có lợi thế khi tập hợp được đông đảo tổ chức thành viên và các tầng lớp xã hội, tạo điều kiện để huy động nhiều nguồn lực, nhiều góc nhìn trong quá trình phản biện chính sách.
Đặc biệt, tiếng nói của cộng đồng doanh nghiệp cần được lắng nghe nhiều hơn, bởi đây là đối tượng trực tiếp thực thi và chịu tác động của nhiều cơ chế, chính sách. Khi doanh nghiệp, các nhà khoa học và người dân cùng tham gia phản biện, các chính sách sẽ bám sát thực tiễn hơn, đồng thời nâng cao tính khả thi và hiệu quả trong quá trình triển khai.
Cùng với đó, nâng cao hiệu quả theo dõi sau giám sát. Cần có cơ chế theo dõi, đánh giá việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan được giám sát.
Cuối cùng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và thực chất của hoạt động giám sát, phản biện xã hội. Đồng thời, cần tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát huy đầy đủ vai trò, chức năng theo quy định, cũng như nâng cao tinh thần cầu thị, trách nhiệm tiếp thu của các cơ quan quản lý nhà nước.
Khi hoạt động giám sát và phản biện xã hội được thực hiện hiệu quả, đây sẽ trở thành động lực quan trọng góp phần nâng cao chất lượng quản trị quốc gia, củng cố niềm tin của Nhân dân, xây dựng nền hành chính minh bạch, hiệu quả và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay khi Đảng đang đẩy mạnh cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo lập môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế tư nhân và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, MTTQ cần phát huy hơn nữa vai trò là cầu nối giữa ý Đảng và lòng dân, giữa cơ quan hoạch định chính sách với thực tiễn cuộc sống.
Khi những ý kiến phản biện được lắng nghe từ sớm, từ cơ sở và từ các chủ thể chịu tác động trực tiếp, theo ông Huân, chúng ta sẽ có những chính sách vừa đúng về chủ trương, vừa khả thi trong thực tiễn, tạo nền tảng cho đất nước phát triển nhanh và bền vững.
Chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa rủi ro
Theo TS.Nguyễn Quỳnh Liên - ĐBQH khóa XVI, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa X, nguyên Trưởng Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội, việc nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội theo hướng "từ sớm, từ xa" là bước phát triển quan trọng cả về tư duy và phương thức hoạt động của Mặt trận.
Theo bà, định hướng này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh yêu cầu quản trị quốc gia ngày càng hiện đại, minh bạch và lấy phòng ngừa làm trọng tâm.
TS.Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng, cốt lõi của phương châm "từ sớm, từ xa" là chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa rủi ro.
Nếu trước đây hoạt động giám sát, phản biện chủ yếu được thực hiện sau khi chính sách đã ban hành hoặc khi vấn đề phát sinh, thì cách tiếp cận mới yêu cầu Mặt trận tham gia ngay từ giai đoạn chuẩn bị, xây dựng chủ trương, chính sách.
TS.Nguyễn Quỳnh Liên - ĐBQH khóa XVI, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa X.
Qua đó, Mặt trận có thể kịp thời phát hiện những điểm chưa phù hợp, những nguy cơ tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí khắc phục sai sót mà còn hạn chế phát sinh khiếu kiện, bức xúc trong xã hội.
Định hướng này cũng đồng thời góp phần nâng cao chất lượng chính sách, pháp luật. Thực tiễn cho thấy, Mặt trận đã tham gia phản biện nhiều dự án luật, đề án lớn với nhiều ý kiến chất lượng, đa chiều, được cơ quan có thẩm quyền tiếp thu, hoàn thiện trước khi ban hành.
Khi giám sát, phản biện được thực hiện "từ sớm, từ xa", thì tiếng nói của nhân dân sẽ được tích hợp ngay từ đầu vào quá trình hoạch định chính sách, qua đó bảo đảm tính khả thi, tính đồng thuận và tính bền vững của chính sách.
Có thể nói, giám sát, phản biện xã hội "từ sớm, từ xa" chính là "lá chắn mềm" nhưng rất hiệu quả, giúp phát hiện sớm, ngăn ngừa từ gốc các vấn đề phát sinh, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.
Trong bài viết "Mặt trận Tổ quốc Việt Nam - Nòng cốt chính trị trong tập hợp, đoàn kết và phát huy vai trò của nhân dân trong kỷ nguyên mới theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng", bà Bùi Thị Minh Hoài - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã nêu nhiều nhiệm vụ trọng tâm.
Trong đó, bà nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng công tác giám sát, phản biện xã hội theo hướng tập trung vào các vấn đề lớn, gắn với lợi ích thiết thực của nhân dân, bảo đảm "rõ việc - rõ trách nhiệm - rõ hiệu quả".
Đặc biệt, cần triển khai hiệu quả "Tháng nghe dân nói" tại tất cả các xã, phường, đặc khu trên cả nước, coi đây là kênh đối thoại thường xuyên giữa Đảng, chính quyền với nhân dân; phát huy vai trò của nhân dân trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội đối với các lĩnh vực tác động trực tiếp đến đời sống người dân.
Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cũng đề nghị tiếp tục thể chế hóa vai trò của Mặt trận ngay từ khâu xây dựng chính sách; tham gia phản biện đối với dự thảo luật, nghị quyết, pháp lệnh; đồng thời tăng cường theo dõi, giám sát việc thực hiện các kiến nghị để bảo đảm hoạt động giám sát, phản biện đi vào thực chất.
Cùng với đó, đẩy mạnh tiếp nhận, xử lý và phản hồi ý kiến của nhân dân qua Cổng Mặt trận số 24/7; phát huy vai trò nòng cốt trong tập hợp, đoàn kết các tầng lớp nhân dân, nhất là các nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương.
Bà Bùi Thị Minh Hoài cũng nhấn mạnh việc tiếp tục thể chế hóa và thực hiện hiệu quả phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng", mở rộng các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện gắn với công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, tạo điều kiện để nhân dân tham gia quản lý xã hội và giám sát thực chất.
(Còn tiếp)
Hoàng Bích - Đặng Thuỷ
